Urlop macierzyński jest obowiązkowym urlopem ustawowym i tylko ściśle określona sytuacja powoduje jego skrócenie (wyrok SN z 21.10.2020 r.; I UK 120/19).
Z przepisów Kodeksu pracy wynika, ze pracownica, po wykorzystaniu po porodzie co najmniej 14 tygodni urlopu macierzyńskiego, ma prawo zrezygnować z pozostałej części tego urlopu i powrócić do pracy. Rezygnacja ta jest jednak możliwa jeśli łącznie zostaną spełnione dwa warunki:
pracownica po porodzie wykorzysta co najmniej 14 tygodni urlopu macierzyńskiego;
pozostałą część urlopu macierzyńskiego wykorzysta pracownik – ojciec wychowujący dziecko; przez okres odpowiadający okresowi, który pozostał do końca urlopu macierzyńskiego, osobistą opiekę nad dzieckiem będzie sprawował ubezpieczony – ojciec dziecka, który w celu sprawowania tej opieki przerwał działalność zarobkową (art. 180 § 4 k.p.).
Nie można zrzec się prawa do urlopu macierzyńskiego
Zgodnie z art. 180 § 4 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy pracownica nie może zrzec się prawa do urlopu macierzyńskiego, może jedynie zrezygnować z części urlopu (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 5 stycznia 2024 r., II SA/Gl 1471/23).
Komentowany przepis nie zajmuje się sytuacją, w której matka podejmuje pracę zarobkową przed upływem 14 tygodni urlopu macierzyńskiego. SN w wyroku z dnia 21 października 2020 r., I UK 120/19, wskazał, ze (…) Podjęcie przez pracownicę takiej pracy w czasie podstawowego urlopu macierzyńskiego, a tym bardziej w okresie kolejnych urlopów nie jest równoznaczne z rezygnacją z pozostałej części urlopu macierzyńskiego. Rezygnacja jest zdarzeniem prawnym, wynikającym z woli i działania matki, ściśle określonym i uwarunkowanym. Spełnia się tylko przy zaistnieniu przesłanek opisanych w przepisie.(…)
Jeśli ojciec wychowujący dziecko nie może lub nie zamierza wykorzystać pozostałej części urlopu macierzyńskiego
Zrezygnować z urlopu macierzyńskiego nie będzie mogła pracownica jeśli ojciec wychowujący dziecko nie może lub nie zamierza wykorzystać pozostałej części urlopu macierzyńskiego, a w przypadku ubezpieczonego ojca, który podlega ubezpieczeniu chorobowemu z innego tytułu niż stosunek pracy nie przerwie on działalności zarobkowej w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. Odnosząc się do zwrotu “przerwa działalności zarobkowej”, trzeba stwierdzić, że chodzi tu o przerwę faktyczną. Tym samym, nie będzie naruszał przepisu ojciec, który prowadząc działalność gospodarczą, nie zawiesi jej tak długo, jak on sam nie będzie wykonywał co najmniej stałej pracy we własnej firmie (Kodeks pracy. Komentarz red. prof. dr hab. Arkadiusz Sobczyk 2023).
Wskazuje się, ze rezygnacja matki z urlopu jest warunkowa i staje się nieważna w sytuacji, w której ojciec przestaje wychowywać dziecko. Takie podejście do tego zagadnienia pozwala także na rozwiązanie sytuacji, w której ojciec wychowujący dziecko umiera w trakcie korzystania z części urlopu macierzyńskiego (Kodeks pracy. Komentarz red. prof. dr hab. Arkadiusz Sobczyk 2023).
Pracownica, która zamierza po wykorzystaniu po porodzie co najmniej 14 tygodni urlopu macierzyńskiego wrócić do pracy składa pracodawcy wniosek w postaci papierowej lub elektronicznej, w terminie nie krótszym niż 7 dni przed przystąpieniem do pracy. Pracodawca jest obowiązany uwzględnić wniosek pracownicy, o ile zostały spełnione określone w przepisach warunki, których spełnienie uprawnia do rezygnacji z urlopu macierzyńskiego (art. 180 § 8 k.p.).
Wniosek powinien zawierać:
- imię i nazwisko pracownicy;
- wskazanie terminu powrotu do pracy.
Do wniosku pracownica powinna dołączyć kopię wniosku pracownika – ojca wychowującego dziecko o udzielenie pozostałej części urlopu macierzyńskiego albo kopię oświadczenia ubezpieczonego – ojca dziecka o przerwaniu działalności zarobkowej w celu sprawowania opieki nad dzieckiem przez okres odpowiadający okresowi, który pozostał do końca urlopu macierzyńskiego (§ 3 rozporządzenia z dnia 11 marca 2025 r. w sprawie wniosków dotyczących uprawnień pracowników związanych z rodzicielstwem oraz dokumentów dołączanych do takich wniosków (Dz.U. z 2025 r. poz. 322)
